Władimir Putin w wywiadzie opublikowanym 20 listopada powiedział, że „Moskwa to trzeci Rzym, czwartego nie będzie”, i że rosyjska cywilizacja może stać się „arką” dla ludzi wierzących w Chrystusa. Słowa padły w rozmowie z serbskim reżyserem Emirem Kusturicą, nagranej na potrzeby filmu o 80. urodzinach patriarchy Cyryla. Tomasz Sommer, redaktor naczelny tygodnika „Najwyższy Czas!”, nazwał Trzeci Rzym bajdurzeniami, które polska literatura omawiała „milion razy”. To nie nowa teologia, tylko stary imperialny mit, który Kreml znów wyciąga w czasie wojny.
Co Putin powiedział o Trzecim Rzymie
Oficjalny transkrypt Kremla utrwala następujące uzasadnienie. Putin zapewnił, że Rosja „może, dokładnie” stać się ową „arką”, i dodał, iż mówi to pewnie nie tylko dlatego, że w rosyjskiej myśli teologicznej i filozoficznej od wieków brzmi zdanie: „Moskwa – trzeci Rzym, czwartego nie będzie”. Wyjaśniał, że chrześcijaństwo zrodziło się w starożytnym Rzymie, po jego upadku przeszło do Bizancjum za Konstantyna, a gdy runęło i Bizancjum, wiara była już „przeniesiona na ruską, na rosyjską glebę, do Moskwy”. W tym sensie, mówił, Moskwa „stała się trzecim Rzymem, to znaczy duchowym strażnikiem tych świętości, tego dziedzictwa”. Dodał, że nie o samą dawną ideę mu chodzi, lecz o teraźniejszość: Rosja miałaby być przystanią tradycyjnych wartości, i to nie tylko dla prawosławnych. Dzień wcześniej Putin występował w Shenzhen obok Donalda Trumpa i Xi Jinpinga.
Trzeci Rzym: od mnicha Filoteusza do rosyjskiego imperializmu
Formuła, którą powtórzył prezydent Rosji, nie wzięła się z Kremla XXI wieku. Na początku XVI stulecia pskowski mnich Filoteusz pisał do wielkiego księcia moskiewskiego, że dwa Rzymy upadły, trzeci stoi, a czwartego nie będzie. Po zdobyciu Konstantynopola przez Turków w 1453 roku Moskwa ogłosiła się spadkobierczynią prawosławnego cesarstwa. Z myślą religijną szybko splotła się polityka: mit Trzeciego Rzymu służył do usprawiedliwiania zaborów, „zbierania ziem ruskich” i roszczeń wobec cieśnin czarnomorskich oraz prawosławnych sąsiadów. Dla Polski to nie wykład z historii Kościoła, tylko ideologia imperium, które nie raz próbowało nas podporządkować. Ten sam motyw wraca, gdy rosyjskie wojska stoją na Ukrainie.
Sommer: szczyt tych bajdurzeń już był
Sommer odpowiedział na obiegające X komentarze do wywiadu. Wpis brzmi krótko: Trzeci Rzym omawiano w polskiej literaturze wielokrotnie, a szczyt tych bajdurzeń przypadł na 1914 rok, gdy Rosjanie negocjowali z Anglią i Francją podział Imperium Osmańskiego. Anglicy, dodał Sommer, wcale nie zamierzali wpuszczać Rosji. To jego ocena historyczna. Nie ma tu żadnego świętego dziedzictwa, które dawałoby Moskwie prawo rządzenia innymi narodami. Państwo prowadzące wojnę zaborczą nie jest arką chrześcijaństwa. Jest mocarstwem, które świętościami zasłania zwykły apetyt na władzę i terytorium.
Trzeci Rzym był w polskiej literaturze omawiany milion razy. Szczyt tych bajdurzeń nastąpił podczas I wojny światowej w 1914 r. , gdy Rosjanie negocjowali z Anglią i Francją podział Imperium Osmańskiego. Anglicy zresztą oszukiwali – wcale nie zamierzali Rosji nigdzie wpuszczać.… https://t.co/YYYiFBqDaG
— Tomasz Sommer (@1972tomek) 21 listopada 2026
Źródła: Kreml, transkrypt wywiadu Putina z 20.11.2026, RIA Novosti, relacja z wypowiedzi o Trzecim Rzymie.