Decyzja o ludobójstwie Polaków na Wołyniu miała zapaść w gronie trzech osób wołyńskiego kierownictwa Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów Stepana Bandery: Dmytra Klaczkiwskiego, kierującego wołyńską OUN-B, Wasyla Iwachowa, referenta wojskowego OUN-B oraz Iwana Łytwynczuka, dowodzącego siłami UPA na północno-wschodnim Wołyniu.
Dmytro Klaczkiwski: „Powinniśmy przeprowadzić wielką akcję likwidacji polskiego elementu. Przy odejściu wojsk niemieckich należy wykorzystać ten dogodny moment dla zlikwidowania całej ludności męskiej w wieku od 16 do 60 lat. […] Tej walki nie możemy przegrać i za każdą cenę trzeba osłabić polskie siły. Leśne wsie oraz wioski położone obok leśnych masywów powinny zniknąć z powierzchni ziemi”.
Jurij Stelmaszczuk ps. Rudyj, w 1943 r. kierował mordami na ludności polskiej, zeznawał po wojnie w śledztwie NKWD: „W czerwcu 1843 roku spotkałem się w lesie kołkowskim z Kłymem Sawurem oraz z zastępcą przedstawiciela sztabu głównego Andruszczenką. Sawur dał mi rozkaz wymordowania wszystkich Polaków w okręgu kowelskim”.
Za pierwszy masowy mord ludobójstwa wołyńskiego Instytut Pamięci Narodowej uznaje masakrę 9 lutego 1943 r. w polskiej kolonii Parośla Pierwsza (gm. Antonówka, powiat sarneński). Oddział UPA Hryhorija Perehijniaka „Dowbeszki-Korobki” zamordował tam 173 Polaków. W nocy z 26 na 27 marca 1943 r. oddziały UPA podległe Iwanowi Łytwynczukowi „Dubowemu” zabiły co najmniej 179 osób w Lipnikach. 23 kwietnia 1943 r. oddział UPA pod osobistym dowództwem „Dubowego” zabił około 600 osób w Janowej Dolinie (gm. Bereźne, powiat kostopolski).
Najwięcej mordów dokonano latem 1943 r. Niejednokrotnie miały one miejsce w niedziele. Ukraińcy wykorzystywali fakt, że ludność polska gromadziła się podczas Mszy w kościołach, dlatego kościoły były otaczane, a wierni przed śmiercią niejednokrotnie torturowani w okrutny sposób (np. przecinanie ludzi na pół piłą do drewna, wyłupywanie oczu, palenie żywcem). 11 lipca 1943 r., „Krwawa Niedziela”, to punkt kulminacyjny ludobójstwa, dokonanego na polskiej ludności cywilnej. Około godziny 3.00. Ukraińcy przeprowadzili skoordynowany atak na 99 polskich miejscowości, głównie w powiatach horochowskim i włodzimierskim pod hasłem „Śmierć Lachom”. Po otoczeniu wsi, by uniemożliwić mieszkańcom ucieczkę, dochodziło do rzezi i zniszczeń. Ludność polska ginęła od kul, siekier, wideł, kos, pił, noży, młotków i innych narzędzi zbrodni. Polskie wsie po wymordowaniu ludności były palone, by uniemożliwić ponowne osiedlenie. Wierni modlący się podczas Mszy świętej byli mordowani w świątyniach. W Porycku 20-osobowa grupa napastników weszła w czasie Mszy św. do kościoła, gdzie w ciągu trzydziestu minut zabito ok. 100 ludzi: głównie dzieci, kobiety i starców. Bandyci wymordowali wówczas wszystkich (ok. 200) Polaków. W Kisielinie zginęło około 90 parafian.
W ciągu kilkunastu godzin owego tragicznego 11 lipca 1943 r. zginęło ponad trzy tysiące bezbronnych ludzi. W następnych dniach masakry były kontynuowane. Ogółem w lipcu i sierpniu 1943 r. UPA zaatakowała ponad 830 polskich wsi, kolonii i majątków, zabijając ponad 20 tysięcy Polaków. Dalsze usuwanie materialnych przejawów obecności Polaków na Wołyniu było przeprowadzane zgodnie z rozkazem OUN z 2 lutego 1944 r.: „Likwidować ślady polskości […]. a) Zniszczyć wszystkie ściany kościołów i innych polskich budynków kultowych, b) Zniszczyć drzewa przy zabudowaniach tak, aby nie pozostały nawet ślady, że tam kiedykolwiek ktoś żył, ale nie niszczyć drzew owocowych przy drogach, c) do 21 XI 1944 roku zniszczyć wszystkie polskie chaty, w których poprzednio mieszkali Polacy […]. Zwraca się uwagę raz jeszcze na to, że jeżeli cokolwiek polskiego pozostanie, to Polacy będą mieli pretensje do naszych ziem”.
Twórcy i działacze ukraińskiego nacjonalizmu
Dmytro Doncow (1883–1973). Ukraiński pisarz, dziennikarz, działacz polityczny, doktor prawa. Twórca ukraińskiej koncepcji nacjonalizmu, przyjętej w latach 30. XX wieku przez Organizację Ukraińskich Nacjonalistów za podstawę ideologiczną działalności politycznej, a porzuconej w 1943 r., kiedy z powodu sporu o ustrój przyszłej niepodległej Ukrainy rozeszły się jego drogi z banderowcami.
Jewhen Konowalec (1891–1938). Pułkownik armii Ukraińskiej Republiki Ludowej, dowódca korpusu Strzelców Siczowych (1918–1919), później ukraiński działacz nacjonalistyczny, współzałożyciel i komendant Ukraińskiej Organizacji Wojskowej (UWO), przewodniczący Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) w latach 1929–1938. Już w latach 20. XX wieku prowadził wobec Polski działalność terrorystyczną – dywersję i sabotaż. Działalność UWO była finansowana przez Niemców, przede wszystkim niemiecki wywiad wojskowy (Abwehrę).
Andrij Melnyk (1890–1964). Ukraiński wojskowy i polityk, działacz nacjonalistyczny. Oficer Legionu Ukraińskich Strzelców Siczowych, pułkownik Armii Ukraińskiej Republiki Ludowej. Jeden ze współzałożycieli Ukraińskiej Organizacji Wojskowej (UWO). W 1924 r. aresztowany przez polską policję, a w 1925 r. skazany przez sąd na cztery lata ciężkiego więzienia. Jeden z twórców, w latach 1938–1940 przewodniczący Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN), a po rozłamie w 1940 r. – frakcji melnykowców (OUN-M). Od 1947 r. dożywotni przewodniczący OUN-M. Andrij Melnyk od 1939 r. był uznawany przez niemiecki wywiad wojskowy (Abwehrę) za agenta pod pseudonimem Konsul I.
Stepan Bandera (1909–1959) Ur. 1 stycznia 1909 r. we wsi Uhrynów Stary w obwodzie iwanofrankiwskim (dawniej stanisławowski), zastrzelony 15 października 1959 r. w Monachium przez agenta sowieckiego KGB. Bandera to ludobójca, ideolog banderyzmu, czyli ukraińskiego nazizmu, zakładającego fizyczną likwidację Polaków w celu powstania niepodległej Ukrainy. Był jednym z przywódców powstałej w 1929 r. Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów, od 1940 r. stał na czele jednej z dwóch istniejących frakcji: OUN-B, której członkowie od nazwiska przywódcy byli nazywani banderowcami, od 1941 r. przewodniczący Prowodu OUN-B jako odrębnej organizacji. Fakt, że w ostatnich latach II wojny światowej Bandera był przez Niemców więziony w KL Sachsenhausen nic tu nie zmienia. Bandera ponosi odpowiedzialność za zorganizowane w latach 1943–1947 ludobójstwo polskiej ludności cywilnej na Wołyniu oraz w województwach lwowskim, tarnopolskim i stanisławowskim, którego ofiarą padło przynajmniej 120 tys. osób. Już w II RP organizował zamachy terrorystyczne, a w części z nich uczestniczył osobiście. Bandera wyrokiem sądu okręgowego w Warszawie z 13 stycznia 1936 r. został skazany na karę śmierci (zamienioną potem na dożywocie) za działalność terrorystyczną, w tym organizację zamachu na ministra spraw wewnętrznych Bronisława Pierackiego. Polski sąd uzasadniał, że Bandera to „zdecydowany zwolennik terroru przeciwko przedstawicielom polskiej władzy oraz Ukraińcom uznawanym za «kolaborantów»”. Na Ukrainie (według ustaleń z 2016 r.) znajdowały się 44 pomniki Stepana Bandery, najwięcej w obwodzie lwowskim – 20. Obecnie Ukraińcy chcą przenieść szczątki swojego idola z Cmentarza Leśnego w Monachium do Kijowa, gdzie powstaje Panteon Wybitnych Ukraińców.
Mordercy
Roman Szuchewycz (1907–1950). Pseudonimy: „Taras Czuprynka”, „Tur”, „Dzwin”, „Szuch”. Ukraiński nacjonalista, zbrodniarz wojenny, odpowiedzialny za ludobójstwo wołyńskie. W II RP działacz Ukraińskiej Organizacji Wojskowej, przewodniczący referatu bojowego Krajowej Egzekutywy Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN). Po zamachu na ministra Bronisława Pierackiego aresztowany i 7 lipca 1934 r. osadzony na pół roku w obozie dla więźniów politycznych w Berezie Kartuskiej. W czasie II wojny światowej przewodniczący Krajowej Egzekutywy OUN-B (banderowcy) na Generalne Gubernatorstwo. W 1941 r. zastępca dowódcy batalionu Nachtigall, utworzonego przez niemiecki wywiad wojskowy (Abwehrę). Potem kapitan niemieckiego 201 batalionu policyjnego Schutzmannschaft. Roman Szuchewycz był generałem i naczelnym dowódcą Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA). W lipcu 1944 r. na Zjeździe Ukraińskiej Głównej Rady Wyzwoleńczej przyznał, że na Wołyniu miała miejsce „likwidacja” ludności polskiej jako odpowiedź na rzekomą współpracę Polaków z Niemcami. Odnośnie sytuacji w Małopolsce stwierdził: „Dowództwo UPA wydało rozkaz wysiedlania Polaków, jeśli sami się nie przesiedlą. Ataki są kontynuowane”.
Dmytro Klaczkiwski (1911–1945). Pseudonimy: „Kłym Sawur”, „Ochrim”, „Biłasz”. Ukraiński nacjonalista, zbrodniarz wojenny. Współtwórca, pierwszy dowódca, a pośmiertnie pułkownik Ukraińskiej Powstańczej Armii, szef UPA na Wołyniu. Jeden z inicjatorów i główny kierujący ludobójstwem wołyńskim. Podczas III Konferencji OUN w dniach 17–23 lutego 1943 r. należał do działaczy wskazujących Polaków jako największych wrogów. W grudniu 2020 r. Rada Najwyższa Ukrainy przyjęła uchwałę o upamiętnieniu na szczeblu państwowym ważnych wydarzeń i postaci historycznych. Klaczkiwski został nazwany „uczestnikiem walk o niepodległość Ukrainy w XX wieku”. W dokumencie nie wspomniano o jego odpowiedzialności za ludobójstwo Polaków na Wołyniu.
Myrosław Onyszkewycz (1911–1950). Pseudonimy: „Orest”, „Biłyj”, „Bohdan”, „Ołeh”. Członek Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów od jej powstania w 1929 r. Pułkownik UPA. W II RP w 1932 r. skazany na karę 3 lat więzienia za przynależność do OUN. Od kwietnia 1943 r. szef sztabu obwodu lwowskiego UPA. 2 marca 1948 r. aresztowany we Wrocławiu. 2 czerwca 1950 r. skazany przez Wojskowy Sąd Rejonowy w Warszawie na karę śmierci. Wyrok wykonano w więzieniu mokotowskim przy ul. Rakowieckiej w Warszawie 6 lipca.