Kontrola Najwyższej Izby Kontroli wykazała uchybienia w przygotowaniu i funkcjonowaniu Wojsk Obrony Terytorialnej a także wskazała na potrzebę zmian w systemie dowodzenia. Jedno z zaleceń to przekazanie WOT pod dowództwo szefa Sztabu Generalnego Wojska Polskiego (SGWP). Obecnie WOT podlega bezpośrednio pod MON.
W środę NIK opublikowała komunikat o wynikach kontroli WOT. Wskazano na szereg nieprawidłowości i zaleciła podporządkowanie WOT szefowi SGWP a także usprawnienie systemu nadzoru nad działalnością formacji.
Kontrola dotyczyła lat 2023-2025. Celem była ocena zdolności WOT do realizacji powierzonych im zadań.
Sprawdzono m.in. planowanie rozwoju formacji, struktur organizacyjnych, wyposażenia w sprzęt wojskowy i przygotowania żołnierzy do wykonywania obowiązków. Inspektorzy sprawdzili też, czy wyposażenie wojskowe było odpowiednio przechowywane oraz obsługiwane i jak przygotowywano szkolenia rotacyjne a także jak je przygotowywano. Ocenie poddano też gotowość żołnierzy, oddziałów i pododdziałów do działalności w sytuacjach kryzysowych.
Kontrola wykazała nieprawidłowości dotyczące przygotowania i funkcjonowania formacji. Publicznie nie przedstawiono jednak szczegółów uchybień ze względu na niejawność znacznej części ustaleń.
Jedno z najważniejszych zaleceń pokontrolnych to pilne przekazanie WOT pod dowództwo szefa SGWP. Obecnie WOT podlega bezpośrednio pod ministra obrony narodowej.
Tę zmianę planowano już wcześniej. WOT miały być włączone do ogólnego systemu dowodzenia Siłami Zbrojnymi RP 14 sierpnia 2024 roku. Termin przesunięto jednak z powodu prac nad nowym systemem dowodzenia, który zakładał utworzenie Dowództwa Połączonych Rodzajów Sił Zbrojnych. Podlegać mu miały wszystkie rodzaje wojsk.
„Zdecydowano więc wstrzymać przekazanie WOT w podporządkowanie Sztabu Generalnego WP, gdyż w przyszłości może nastąpić konieczność zmiany ich podległości” – tłumaczył wówczas SGWP.
Wskazano też na konieczne zmiany prawne i uwzględnienie wniosków z certyfikacji. Szczególnie dotyczy to brygad sformowanych w ostatnim etapie rozwoju WOT.
Ponadto kontrolerzy uznali za konieczne zweryfikowanie dokumentów określających zasady działania i wykorzystywania WOT pod kątem ich poprawności, aktualności i wzajemnej spójności. Zalecono też ocenę rzeczywistych zdolności poszczególnych oddziałów i pododdziałów. Wyniki przeglądu umożliwią sprawdzenie założeń dotyczących budowy dalszego rozwoju WOT.
Kolejna kwestia, na którą zwrócili uwagę kontrolerzy to dostosowanie wymaganego poziomu zdolności jednostek do rozmieszczenia na terytorium Polski i zagrożeń dla bezpieczeństwa występujących w poszczególnych regionach. Wskazano też potrzebę usprawnienia systemu nadzoru, kontroli i monitorowania realizacji zadań przez WOT.
Zaznaczono, że mimo wykrytych nieprawidłowości działalność WOT oceniono pozytywnie w zakresie zarządzania kryzysowego w czasie pokoju. W szczególności zwrócono uwagę na operację „Feniks”, czyli usuwanie skutków powodzi z 2024 roku.
WIT realizuje też zadania dotyczące utrzymywania gotowości do obrony państwa, ludności przed skutkami klęsk żywiołowych oraz ratowania życia i zdrowia, zabezpieczania mienia oraz prowadzenia akcji poszukiwawczych.
Znaczna część informacji na temat WOT w komunikacie NIK została objęta klauzulami tajności. Wystąpienia pokontrolne do dowódców sprawdzanych brygad mają klauzulę „Zastrzeżone”. Dokumenty, które trafiły do dowódcy WOT oraz ministra obrony narodowej, które mają klauzulę „Tajne”.