Muzea zlokalizowane na terenach byłych niemieckich obozów koncentracyjnych i zagłady w Polsce to ważne elementy przemysłu holokaustu w Polsce. Łączą funkcję produkcji historycznej propagandy, wykorzystania systemu edukacyjnego oraz biznesu turystycznego na dużą skalę.
Ich budżety, zatrudnienie i liczba odwiedzających znacząco odbiegają in plus od przeciętnych polskich muzeów, stanowiąc jedną z najbardziej ważących statystycznie części polskiego systemu muzeów państwowych.
Według dostępnych danych GUS i sprawozdań instytucjonalnych łączne koszty działalności muzeów i miejsc pamięci związanych z obozami w 2023 roku szacowano na około 225 milionów złotych. W 2024 roku sam budżet Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau wyniósł około 218,6 miliona złotych, z czego przychody własne (bilety, oprowadzania, sklep, inne) sięgnęły około 115,6 miliona złotych. Pozostałe środki pochodziły głównie z dotacji podmiotowych i celowych MKiDN oraz innych źródeł publicznych.
Auschwitz generuje więc znaczną część własnych przychodów (około 50–57 procent budżetu w ostatnich latach), ale nadal korzysta z gigantycznego wsparcia publicznego, zwłaszcza pod pretekstem konserwacji baraków, ruin krematoriów, innych artefaktów oraz działalności propagandowej określanej dla niepoznaki mianem „edukacyjnej”.
Auschwitz droższe niż Wawel
Dla porównania, Zamek Królewski na Wawelu, najważniejsze polskie muzeum, w 2024 roku osiągnął przychody ze sprzedaży (przede wszystkim biletów) na poziomie około 96,7 miliona złotych, co stanowiło około 57 procent jego budżetu. Wawel odwiedza rocznie ponad 3 miliony osób (w 2024 roku powyżej 3,08 miliona). Auschwitz-Birkenau w 2024 roku miało około 1,83 miliona odwiedzających, a w 2025 roku około 1,95 miliona. Różnica frekwencji jest więc wyraźna na korzyść Wawelu, przy jednocześnie niższym lub porównywalnym (w zależności od roku) udziale przychodów własnych w budżecie.
Faktyczna cena zwiedzania Auschwitz jest zdecydowanie wyższa niż w innych polskich muzeach – choć bilety są teoretycznie bezpłatne, to odwiedzający są zmuszani do korzystania z opieki przewodnika, który przedstawia im zatwierdzoną oficjalnie wersję historii.
Duża część sektora muzealnego to przemysł holokaustu
Koszty działalności instytucji muzealnych w Polsce, według danych GUS, w 2024 roku wyniosły około 3,557 miliarda złotych (dane wstępne za 2025 rok wskazują na około 3,805 miliarda złotych). Udział muzeów związanych z obozami oscyluje zatem w okolicach 6–7 procent całkowitych kosztów sektora. Zatrudnienie w tych miejscach szacuje się na około 1100–1300 osób (w szczycie sezonu, wliczając umowy cywilnoprawne i przewodników sezonowych, może przekraczać 1550), co stanowi około 7–9 procent ogółu pracowników muzeów. We wszystkich muzeach w Polsce pracuje około 15 tysięcy osób, w tym około 14,5 tysiąca na etatach według projektu Statystyka Muzeów. Samo Auschwitz zatrudnia około 850 osób.
Są to liczby bardzo duże, wskazujące, że kilka muzeów wchodzących w obręb instytucji przemysłu Holokaustu wyraźnie dominuje nad setkami innych polskich instytucji muzealnych o bardzo zróżnicowanej wielkości. Muzeum Auschwitz jest największą i najbogatszą instytucją tego typu w Polsce.
Jak jest w Niemczech?
Porównanie z Niemcami pokazuje inną skalę i model finansowania oraz szokujący fakt, że Niemcy wydają na muzea zlokalizowane na terenie dawnych obozów koncentracyjnych… mniej niż Polacy, bo około 200 milionów złotych rocznie. Są to też placówki o znacznie mniejszym personelu i mniejszej liczbie odwiedzających.
Najliczniej odwiedzane w Niemczech – Deutsches Museum w Monachium – w 2024 roku przyjęło około 1,53 miliona odwiedzających we wszystkich lokalizacjach (w 2025 roku niemal 1,7 miliona). Przychody z biletów (Eintrittsgelder) wyniosły 10,9 miliona euro. Całkowity budżet instytucji jest znacznie wyższy dzięki silnemu finansowaniu publicznemu (Bund i landy), co jest typowe dla dużych niemieckich muzeów technicznych i naukowych.
W przypadku miejsc pamięci funkcjonujących w miejscach byłych obozów koncentracyjnych i zagłady w Niemczech skala ich działalności jest znacznie mniejsza. Dane dotyczące Stiftung Gedenkstätten Buchenwald und Mittelbau-Dora, czyli muzeum znajdującego się na miejscu byłego obozu koncentracyjnego w Buchenwaldzie, przewidują na 2026 rok wydatki na poziomie około 9,85 miliona euro (około 42 milionów złotych przy obecnym kursie), z czego wydatki na personel na poziomie około 4,69 miliona euro.
Muzeum zatrudnia ponad 80 osób i zarządza zarówno Buchenwaldem (około 345–350 tysięcy odwiedzających rocznie w ostatnich latach), jak i Mittelbau-Dora (około 40–50 tysięcy). Wstęp na teren obiektów i wystawy jest bezpłatny; opłaty dotyczą głównie oprowadzania. Finansowanie jest niemal w całości publiczne (Bund i landy), z niewielkim udziałem środków własnych.
Skala budżetowa niemieckiego muzeum upamiętniającego największy obóz koncentracyjny położony na terenie dzisiejszych Niemiec jest więc wyraźnie mniejsza niż budżet samego Auschwitz, co wynika m.in. z różnic w wielkości terenu, liczbie artefaktów, frekwencji i modelu ochrony konserwatorskiej.
Warto odnotować, że w Niemczech instytucjonalne finansowanie miejsc pamięci jest standardem i zostało ostatnio dodatkowo wzmocnione (pakiet dodatkowych 10 milionów euro od 2027 roku na projekty oraz instytucjonalne wzmocnienie, w tym na koszty osobowe i ochrony). W Polsce model jest mieszany: duży udział przychodów własnych w Auschwitz (bilety, oprowadzania) przy jednoczesnym istotnym wsparciu publicznym na zadania konserwatorskie i edukacyjne, które trudno w pełni pokryć z biletów ze względu na skalę obiektów i wymogi ochrony substancji zabytkowej.
Podsumowując dane ilościowe:
- Frekwencja: Wawel – ponad 3 miliony, Auschwitz – około 1,8–1,95 miliona, Deutsches Museum – około 1,5–1,7 miliona, Buchenwald – około 350 tysięcy.
- Przychody z biletów i własne: Wawel – około 97 milionów złotych, Auschwitz – około 116 milionów złotych (w 2024 roku), Deutsches Museum – około 10,9 miliona euro.
- Budżety całkowite: Auschwitz – około 219 milionów złotych (w 2024 roku), Stiftung Buchenwald – około 9–10 milionów euro, sektor muzealny w Polsce – około 3,5–3,8 miliarda złotych.
- Udział obozowych miejsc pamięci w polskim systemie muzealnym: około 6–7 procent kosztów i około 7–9 procent zatrudnienia.
Różnice wynikają z charakteru obiektów (otwarty teren oraz konserwacja dużej liczby obiektów w Auschwitz wobec bardziej skoncentrowanych ekspozycji w wielu niemieckich miejscach czy na Wawelu), modelu finansowania oraz funkcji propagandowej.
Własne przychody pokrywają znaczną część kosztów operacyjnych w największych polskich miejscach pamięci, jednak pełne utrzymanie i konserwacja wymagają udziału środków publicznych – podobnie jak w Niemczech i w większości dużych europejskich muzeów. Dokładniejsze porównania wymagają uwzględnienia różnic w standardach konserwatorskich, liczbie pracowników etatowych w stosunku do sezonowych oraz zadaniach statutowych (badania, edukacja międzynarodowa, ochrona).
Uwolnić Polaków od kosztów obozów
Z powyższych danych wyłania się szokująca rzeczywistość: w 80 lat po wojnie polskie społeczeństwo nadal ponosi gigantyczne koszty upamiętniania niemieckich zbrodni, przy czym swoistym szczytem tego skandalu jest to, że Muzeum Auschwitz, oprócz sutej dotacji z budżetu, pobiera kosmiczne opłaty od zwiedzających. Już z tego widać, że istnieje pilna potrzeba przebudowy systemu opieki i upamiętnienia tych miejsc.
Należy zredukować albo całkowicie zlikwidować te muzea znajdujące się w miejscach po obozach koncentracyjnych i obozach zagłady, w których frekwencja zwiedzających nie pozwala na ich samodzielne utrzymanie. Natomiast Muzeum Auschwitz, oprócz radykalnego zmniejszenia powierzchni i ograniczenia zatrudnienia, powinno przejść całkowicie na własny rozrachunek przy jednoczesnym radykalnym zmniejszeniu cen wejścia i zwiedzania.
Nie można dłużej utrzymywać obecnego stanu rzeczy, który zamiast rzeczywistego, ale niedotkliwego w sensie kosztów utrzymania upamiętnienia niemieckich zbrodni, tworzy maszynkę do zarabiania państwowych pieniędzy dla grup, które – aby ją rozbudować – tworzą maszynę propagandową zmuszającą Polaków do ciągłego dopłacania do niemieckich zbrodni.
Dane użyte w tekście pochodzą głównie ze sprawozdań GUS oraz MKiDN, raportów rocznych instytucji (Auschwitz, Wawel, Deutsches Museum, Stiftung Buchenwald), a także z informacji o niemieckich budżetach federalnych. Liczby za poszczególne lata mogą się nieznacznie różnić w zależności od źródła i definicji „wizyty” czy „kosztu całkowitego”.
Tomasz Sommer
Tekst ukazał się w tygodniku „Najwyższy CZAS!” nr 45-46, 2 – 15 listopada 2026 r. Do nabycia w najlepszych salonach prasowych lub w e-wydaniu na stronie Biblioteki Wolności.