Na początku lat pięćdziesiątych minionego wieku wśród członków radzieckiej elity było wielu takich, którzy chcieliby pozbyć się Stalina. Tylko śmierć wodza dawała im gwarancję dalszego życia. Stalin szykował kolejne czystki i dawał swym najbliższym współpracownikom sygnały, że nie są już jego towarzyszami i nie życzy sobie już ich oglądać. Jest wiele przesłanek, że likwidacją Stalina w interesie ich wszystkich miał zająć się Beria. Pomógł mu w tym też Chruszczow. Wersji tej nikt nigdy nie potwierdził ani nie udowodnił.
Atmosfera w ZSRR na początku lat pięćdziesiątych zaczęła przypominać tę, która w latach trzydziestych panowała w państwie u progu wielkiego terroru. W październiku 1952 r. Stalin zwołał XIX Zjazd WKP(b). Zmienił on nazwę partii z Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików) na Komunistyczną Partię Związku Radzieckiego. Nowa nazwa podkreślała jej państwowo-narodowy charakter. Zjazd zaczął przeprowadzać „zmianę warty”.
Przeprowadzono zmiany organizacyjne, likwidując Biuro Polityczne i Biuro Organizacyjne KC. Zastąpiło je Prezydium Komitetu Centralnego, w ramach którego utworzono z inicjatywy Stalina Biuro Prezydium. W jego skład oprócz Stalina weszli: Beria, Bułganin, Woroszyłow, Kaganowicz, Pierwuchin, Saburow i Chruszczow. Kierownicza piątka realnie podejmująca decyzje składała się ze: Stalina, Malenkowa, Berii, Chruszczowa i Bułganina. Zdaniem Swiatosława Rybasa ludzie z tej piątki na długie lata określili historię państwa radzieckiego.
Na XIX Zjeździe Stalin dał wyraźnie do zrozumienia, że chce wymienić wszystkich starych przywódców partii i państwa. Nikt nie mógł być pewny dnia ani godziny. Gdy 21 grudnia 1952 r. goście zjechali się na daczę Stalina, by złożyć mu życzenia urodzinowe, Stalin przyjął wszystkich, ale później poprzez Chruszczowa, kazał przekazać Mołotowowi i Mikojanowi, że on nie jest już dla nich towarzyszem i nie chce, żeby oni do niego więcej przychodzili. Jak pisze Swiatosław Rybas, Stalin: „posłał im czarny znak”.
Takiego znaku mogli się spodziewać wszyscy starzy politycy, łącznie z Berią, który pełnił różne funkcje po 1945 r., ale formalnie był pozbawiony wpływu na służbę bezpieczeństwa. Starzy bolszewicy zrozumieli, że jeżeli chcą przeżyć, muszą pozbyć się Stalina. Czy istotnie udało im się zawiązać spisek, w efekcie którego udało się im pozbyć tyrana, tego nie dowiemy się chyba nigdy. Pewne jest tylko, że Stalin zmarł w podejrzanych okolicznościach, nigdy do końca nie wyjaśnionych.
Zmarł na daczy, a nie na Kremlu
Dawały one powód do tworzenia najprzeróżniejszych wersji. Naród został poinformowany, że Stalin zmarł na Kremlu, podczas gdy on zmarł na daczy. Naród szybko się o tym dowiedział i po Moskwie gruchnęła wieść, że w nocy 1 marca ochrona Stalina wezwała na daczę Berię wraz z towarzyszami, bo wartownicy uznali, że Gospodarz zbyt długo nie wychodzi ze swego pokoju.
Towarzysze przyjechali i weszli do apartamentu Stalina i zobaczyli go leżącego na podłodze. Był nieprzytomny, ale nagle się poruszył. Wtedy Chruszczow skoczył do niego i zaczął dusić. Pozostali też rzucili się mu pomagać i udusili tyrana. Beria kazał rozstrzelać wszystkich członków ochrony. Przez radio ogłoszono, że Stalin jest chory, a on już nie żył. Opowiadano tę wersję śmierci wodza pewnie po cichu w kuchni albo łazience. Wersja ta nie ma wiele wspólnego z prawdą, chociaż zawiera jej elementy.
Wiaczesław Mołotow był przez Feliksa Czujewa wielokrotnie indagowany na okoliczność śmierci Stalina. 22 kwietnia 1970 r. w trakcie kolejnej rozmowy, na pytanie: „a czy Stalin nie został otruty?”, odpowiedział: „możliwe”. Ale kto to teraz udowodni.
Czujew pisze, że wiele razy prowokował Mołotowa do zwierzeń na temat śmierci Stalina, zwłaszcza gdy spacerowali w lesie. Zadał mu prowokacyjne pytanie: „Mówią, że Stalina zabił sam Beria?”. Mołotow oświadczył: „Dlaczego sam Beria? Mógł czekista, albo lekarz (…) Nie wykluczam, że to on przyłożył rękę do jego śmierci. Z tego, co mi mówił, ja to wyczuwałem… Na trybunie Mauzoleum, 1 marca 1953 r., robił takie aluzje. Chciał moją sympatię pozyskać. Powiedział: »Ja go sprzątnąłem«. Chciał moje współczucie i poparcie uzyskać. Koniecznie chciał, by mój stosunek do niego był bardziej życzliwy. »Ja was wszystkich uratowałem! Chruszczow tylko trochę pomógł«” – powiedział.
Aresztowanie Własika było początkiem
Mołotow w rozmowie z Czujewem oświadczył też, że rozmawiał z córką aresztowanego gen. Własika, który do grudnia 1952 r. był szefem ochrony Stalina. Powiedziała mu ona, że „kiedy aresztowali ojca, miał on powiedzieć: »dni Stalina są policzone. Mało już mu życia zostało«”. Własik zrozumiał, że Beria usuwa z otoczenia Stalina wszystkich oddanych mu ludzi i zastępuje własnymi. Teoretycznie Stalin sam wybierał sobie ochroniarzy spośród tych proponowanych mu przez Berię, ale to nic nie zmieniło. Każdy wybrany służył przede wszystkim Berii i wykonywał jego polecenia.
Wersja, że to ochrona podała Stalinowi truciznę, która spowodowała u niego wylew krwi do mózgu, a następnie kilkudniową agonię, jest bardzo prawdopodobna. Żores Miedwiediew twierdzi wprawdzie, że na początku lat pięćdziesiątych stan zdrowia Stalina znacząco się pogorszył i cierpiał na chroniczne nadciśnienie, arteriosklerozę oraz reumatyzm. Twierdzi też, że Stalin przechodził wcześniej mikroudary i mikrowylewy.
Rosyjski badacz J. Czigirin, który dotarł do dokumentacji medycznej Stalina twierdzi, że wódz, jak na swój wiek, był w dobrej kondycji. W swojej pracy zamieszcza też spis „Domowej Apteczki Stalina”, znajdującej się w jego daczy, w której nie było żadnego preparatu obniżającego ciśnienie krwi i zapobiegającego kolejnym udarom, a których ten – jeżeli by ich potrzebował – powinien mieć w apteczce. Powinny być w niej zarówno tzw. leki ratunkowe, zażywane w sytuacjach nadzwyczajnych, np. gwałtownego wzrostu ciśnienia, jak i te, które pacjent powinien zażywać systematycznie, by utrzymać je na odpowiednim poziomie.
Dziwne działania ochrony
Czigirin przypomina też, że w 1952 r. Stalin napisał jedną ze swoich prac, zatytułowaną „Ekonomiczne problemy socjalizmu w ZSRR”. Takiej pracy, jego zdaniem, nie mógł napisać człowiek, który przeszedł kilka mikroudarów… Jego zdaniem na nienaturalną przyczynę śmierci Stalina wskazuje dokumentacja medyczna ostatniej choroby, która została sfałszowana, a raczej zdekompletowana. Nie zawiera bowiem wydruku z badań EKG, które mogłyby ujawniać prawdziwą przyczynę ataku, który powalił Stalina.
Z lektury przytaczanych przez Czigirina dokumentów wynika też, że jeżeli Stalin był chory np. na anginę, jak było to na przełomie 1937/1938 r. i miał gorączkę, to naczelnik Własik czuwał przy nim przez całą dobę. W marcu 1953 r. Własika przy Stalinie zabrakło… Gdy był na daczy, reakcja ochrony na brak jakiegokolwiek ruchu w sypialni Stalina byłaby zapewne inna. Znacznie wcześniej otrzymałby pomoc, mógł wyzdrowieć i bieg historii ZSRR mógł być inny.
Działania oficerów ochrony w całej sprawie wydają się dziwne. Dla pełnej jasności przypomnijmy, że w nocy z 28 lutego na 1 marca do tzw. „najbliższej daczy” po spotkaniu na Kremlu Stalin zaprosił Berię, Chruszczowa, Malenkowa i Bułganina na „późną kolację”. Trwała ona od 1 w nocy do 4 rano. Nie była ona pijatyką, jak komentują niektóre media. Z relacji gości wynikało, że nie pito na niej wódki ani koniaków, a tylko lekkie gruzińskie wino Madżari, które Stalin nazywał sokiem.
Gdy goście wyszli, Stalin położył się spać. Został pod opieką trzech ochroniarzy. Najważniejszy był Pawieł Łozgaczow, z-ca komendanta daczy. Komendant daczy Orłow miał akurat dzień wolny. Do bezpośredniej ochrony Stalina był „przypisany” Iwan Wasiljewicz Chrustalow. To on widział jako ostatni Stalina. Odprowadził go do pokoju i zamknął za nim drzwi. On też miał usłyszeć od niego następujące polecenie: „Kładźcie się wszyscy spać. Niczego nie potrzebuję. Ja też się kładę. Nie będziecie mi tu potrzebni”.
Takiego rozkazu Stalin nigdy dotąd nie wydał. Był zaś, jak wszyscy wiedzą, aż nadto przeczulony na punkcie swego bezpieczeństwa. Jest to dziwne, bo akurat tego dnia, kiedy Stalin zwolnił ochroniarzy i kazał im iść spać, dostał wylewu. Większość badaczy wątpi, by Stalin wydał takie polecenie. Edward Radziński sugeruje, że wymyślił je „przypisany” do jego ochrony Chrustalow, mógł zostać z nim sam na sam, by wstrzyknąć mu truciznę. Nie jest wykluczone, że przy iniekcji obudził się i usiłował wzywać pomocy, ale zdołał tylko dojść do stołu i przewrócił się.
Chrustalow o 10.00 skończył służbę i pojechał do domu, a obowiązki „przypisanego”, czyli ochroniarza Stalina objął Michaił Gawriłowicz Starostin. Chrustalow mógł w tym czasie zameldować Berii, że zadanie wykonane i Stalin nie powie ani słowa. Stalin był jednak jeszcze żywy, choć w połowie sparaliżowany.
Z relacji Łozgaczowa, zebranej przez Edwarda Radzińskiego wynika, że ochrona bała się wejść do Stalina aż do 22.00 wieczorem. Taka była praktyka na daczy. Do pokojów Gospodarza, jak nazywano Stalina, nie wchodziło się bez wołania. Ostatecznie Łozgaczow zdecydował się pójść i to, co zobaczył, miało go zmrozić. Powiedział Radzińskiemu: „(…) zaglądam przez otwarte drzwi do jadalni, a tam na podłodze leży Gospodarz z podniesioną prawą ręką. (…) Oniemiałem. Ręce i nogi odmówiły mi posłuszeństwa. Chyba jeszcze nie stracił przytomności, ale nie mógł mówić. Słuch miał dobry, pewnie usłyszał moje kroki i tą trochę uniesioną ręką wzywał mnie na pomoc. Podbiegłem i spytałem: »Towarzyszu Stalin, co z wami?«. W tym czasie zsikał się w spodnie i chyba chciał lewą ręką coś poprawić. Mówię do niego: »Może wezwać lekarza?«. A on na to wymamrotał tak niezrozumiale: »Dz… Dz…« – i już”.
Stalin dogorywał bez pomocy
Stalin dogorywał, ale nikt nie spieszył się z pomocą. Ochrona alarmowała wszystkich najważniejszych członków kierownictwa radzieckiego, ale oni przyjeżdżali na daczę zobaczyć tylko, czy Stalin już nie zdechł. Jak podaje Radziński: „Stalin przeleżał bez żadnej pomocy trzynaście godzin!”.
Mołotow w rozmowie z Czujewem powiedział, że: „Chruszczow powiedział Charrimanowi swoją wersję śmierci Stalina. Stalin zaprosił »czwórkę« do siebie na daczę. W sobotę była biesiada, a w niedzielę on nie zadzwonił. W poniedziałek naczelnik ochrony poinformował o jego chorobie. »Czwórka« przyjechała na daczę, ale postanowiła nie wzywać lekarzy, nie chciała widzieć się z chorym i rozjechali się do domów. Lekarze zostali wezwani, kiedy stało się jasne, że chory znajduje się w stanie beznadziejnym”. Ta relacja Chruszczowa złożona amerykańskiemu dyplomacie z grubsza oddaje to, co stało się na daczy Stalina.
Nie ma oczywiście namacalnych twardych dowodów, że Beria sprzątnął Stalina. Są jednak przesłanki. Berię musiały łączyć z Chrustalowem dobre stosunki, bo gdy lekarz stwierdził zgon Stalina, triumfalnie wrzasnął: „Chrustalow, samochód!”. Dlaczego Chrustalow jako jedyny z „przypisanych” był też obecny przy balsamowaniu zwłok Stalina? Czyżby miał dopilnować, by lekarze nie znaleźli przy okazji czegoś podejrzanego? Bardzo dziwne jest też, że tuż po pogrzebie Stalina Chrustalow, jak podaje Radziński, zachorował i umarł. Czyżby po to, żeby zabrał tajemnicę do grobu? Pozostali ochroniarze Stalina także zostali z rodzinami rozesłani po całym kraju.
Triumf Berii był krótki. Wkrótce został aresztowany i rozstrzelany. Zabrał do grobu wszystkie tajemnice. Zaczęła się era Chruszczowa.
Marek A. Koprowski
Tekst ukazał się w tygodniku „Najwyższy CZAS!” nr 45-46, 2 – 15 listopada 2026 r. Do nabycia w najlepszych salonach prasowych lub w e-wydaniu na stronie Biblioteki Wolności.