Wielu z nas zna to uczucie: po porannej kawie trzeba iść do toalety. Pytanie, dlaczego po kawie chce się do toalety, od lat krąży między anegdotą a nauką. Teraz badacze z Uniwersytetu w Kopenhadze poprosili ochotników, by połknęli elektroniczną kapsułkę mierzącą pracę jelit. Wyniki wiążą regularne picie kawy z większą różnorodnością bakterii, niższym pH w jelicie cienkim i częstszymi skurczami jelita grubego.
Dlaczego po kawie chce się do toalety?
To nie jest wyłącznie wyobraźnia. Część ludzi naprawdę odczuwa parcie na stolec wkrótce po filiżance kawy. Jednak nie dzieje się tak u wszystkich. Dlatego naukowcy od dekad próbują rozdzielić kofeinę, inne składniki naparu i zwykły odruch jelitowy.
Już w 1990 roku w czasopiśmie „Gut” S.R. Brown i współpracownicy opisali trwałe spostrzeżenie. Spośród 99 zdrowych młodych ochotników 29 procent twierdziło, że kawa wywołuje u nich chęć wypróżnienia. Wśród tych osób było wyraźnie więcej kobiet.
Następnie badacze zmierzyli aktywność końcowego odcinka jelita grubego u 14 osób. U ośmiorga „odpowiadających” na kawę motoryka nasilała się w ciągu czterech minut po wypiciu zarówno zwykłej, jak i bezkofeinowej kawy. Efekt utrzymywał się co najmniej pół godziny. Gorąca woda nie dawała takiego skutku. U osób, które z góry mówiły, że kawa na nich tak nie działa, skurcze się nie nasilały.
Tak szybka reakcja niemal na pewno nie wynika z tego, że napój zdążył dotrzeć do jelita grubego. Badacze wskazywali raczej na pośredni mechanizm, zbliżony do odruchu żołądkowo-okrężniczego. Wśród możliwych mediatorów od dawna wymienia się gastrynę. Kawa potrafi pobudzać jej uwalnianie, a gastryna może nasilać pracę jelita grubego.
Osiem lat później zespół S.S.C. Rao opisał badanie manometryczne u 12 zdrowych osób. Kawa z kofeiną pobudzała jelito grube z siłą porównywalną do posiłku o wartości 1000 kcal. Według autorów ten efekt był o około 60 procent silniejszy niż po wodzie i o 23 procent silniejszy niż po kawie bezkofeinowej. Bezkofeinowa także zwiększała aktywność względem wody, choć zwykle słabiej.
Innymi słowy: kofeina ma znaczenie, ale nie tłumaczy wszystkiego. Dlatego pytanie o kawę i toaletę wraca, ilekroć pojawia się nowe narzędzie pomiaru. Tym razem taką rolę odegrała połykana kapsułka.
Co pokazała kapsułka w jelitach?
Zespół z Wydziału Żywienia, Aktywności Fizycznej i Sportu Uniwersytetu w Kopenhadze przebadał 61 zdrowych dorosłych. Pracę opublikowano w czasopiśmie „Gut Microbiology”. Pierwszą autorką jest Francesca Bucci, a autorem korespondencyjnym prof. Henrik Munch Roager.
Badanie trwało dziewięć kolejnych dni. Przez osiem dni uczestnicy zapisywali wszystko, co jedli i pili. Ponadto naukowcy zmierzyli metabolity kofeiny w moczu, żeby obiektywnie ocenić spożycie kawy. Zebrali też próbki stolca, aby zbadać skład bakterii jelitowych.
Pięćdziesięcioro ochotników połknęło bezprzewodową kapsułkę SmartPill. Urządzenie wędrowało przez przewód pokarmowy i przekazywało pomiary czasu pasażu, temperatury, pH, ciśnienia oraz skurczów jelit.
Badacze podzielili uczestników na osoby pijące kawę często i rzadziej. Częste picie oznaczało od jednej do pięciu filiżanek dziennie przez więcej niż trzy z ośmiu dni zapisu.
U częstych konsumentów różnorodność mikroorganizmów w jelitach była większa. Według Bucci ważniejsze jest jednak coś innego. Regularne picie kawy wiązało się także z fizjologią samego jelita, czyli z tym, jak jelito pracuje. U tych osób pH w jelicie cienkim było istotnie niższe. Wyższe spożycie kawy, oceniane także po metabolitach kofeiny w moczu, wiązało się z częstszymi skurczami jelita grubego.
„Skurcze w przewodzie pokarmowym mogą wspierać prawidłowe trawienie, pomagać w zapobieganiu zaparciom i utrzymywać mięśnie jelit w dobrej kondycji” – mówi Francesca Bucci.
Natomiast niższego pH badacze nie oceniają jeszcze jednoznacznie jako korzyści albo zagrożenia. Odczyn w jelicie cienkim ma jednak znaczenie dla działania enzymów trawiennych i rozkładu pokarmu. Tego wątku nie wolno więc upraszczać do hasła, że „kwaśniej znaczy lepiej”.
Kawa a jelita. Jak zmienia się mikrobiota?
Nowa praca nie zaczyna od zera. Wcześniejsze badania populacyjne już łączyły kawę ze składem bakterii jelitowych. Dieta od dawna pozostaje jednym z najsilniejszych czynników kształtujących mikrobiotę, a kawa jest codziennym napojem milionów ludzi.
W kopenhaskim badaniu częste picie kawy wiązało się z większym bogactwem bakterii w stolcu. Metabolity kofeiny dodatnio korelowały też z ilością bakterii w kale. U częstych konsumentów liczniejsze były m.in. bakterie z rodzajów Lawsonibacter i Slackia i drobnoustroje z rodziny Eggerthellaceae. Obfitość Lawsonibacter rosła wraz ze spożyciem kawy, co jest spójne z wcześniejszymi doniesieniami.
To jednak wciąż obserwacja, a nie dowód, że sama kawa „hoduje” zdrowsze jelita. Ludzie pijący regularnie kawę mogą różnić się także dietą, rytmem dnia albo innymi nawykami. Dlatego autorzy ostrożnie piszą o powiązaniach, a nie o prostym związku przyczynowym.
Czy kawa bezkofeinowa też działa?
Starsze eksperymenty sugerują, że tak, przynajmniej u części osób. W badaniu Browna zarówno zwykła, jak i bezkofeinowa kawa nasilały motorykę u „odpowiadających”. Gorąca woda nie dawała tego efektu. Z kolei u Rao kawa bezkofeinowa pobudzała jelito słabiej niż napar z kofeiną, choć w części analiz mocniej niż woda.
Z tego wynika praktyczny wniosek. Jeśli po kawie chce się do toalety, nie zawsze wystarczy przejść na wersję bezkofeinową. W naparze zostają inne związki biologicznie czynne. Jednocześnie kofeina najwyraźniej wzmacnia ten efekt. Dlatego osoby wrażliwe na pobudzenie jelit powinny obserwować własną reakcję na oba rodzaje kawy.
Nowe duńskie badanie nie rozstrzyga jednak tego sporu wprost. Porównywało nawykowe picie kawy, a nie kontrolowane porcje kawy zwykłej i bezkofeinowej w laboratorium.
Czy kawa pomaga na zaparcia?
Tu trzeba zachować ostrożność. Kopenhaska praca nie dowodzi, że filiżanka kawy leczy zaparcia. Pokazuje natomiast, że u zdrowych dorosłych częstsze picie kawy idzie w parze z częstszymi skurczami jelita grubego. A właśnie skurcze pomagają przesuwać treść pokarmową.
Autorzy podkreślają, że samo badanie nie pozwala stwierdzić, iż za różnice odpowiada wyłącznie kawa. Prof. Henrik Munch Roager widzi jednak mocne przesłanki, by uznać jej rolę za istotną.
„Wiemy już na przykład z innych badań, że kawa może wpływać na szereg procesów w układzie pokarmowym, w tym na wydzielanie kwasu żołądkowego. Istnieją zatem powody, by przypuszczać, że to, co obserwujemy, nie jest jedynie przypadkiem. Zresztą wiele osób wskazuje, że kawa rzeczywiście wpływa na ich trawienie” – mówi Roager.
Następnym krokiem ma być badanie interwencyjne. Naukowcy chcą kontrolować, ile kawy piją uczestnicy, i porównać okresy obfitego picia z okresami bez kawy.
„Bardzo wiele osób zmaga się z zaparciami i nieregularnym wypróżnianiem. Jeśli zrozumiemy, w jaki sposób kawa wpływa na trawienie oraz skurcze jelit, być może uda się wykorzystać tę wiedzę do naturalnego pobudzenia ich pracy” – zapowiada Roager. Zdaniem autorów taka wiedza może utorować drogę do lepszego postępowania przy zaparciach. Na razie to jednak kierunek badań, a nie gotowa terapia.
Ile kawy dziennie i komu może szkodzić?
Nawet jeśli kawa pobudza jelita, nie oznacza to, że im więcej, tym lepiej. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) uznał bezpieczną dawkę dla zdrowych dorosłych, z wyjątkiem kobiet w ciąży. Wynosi ona do 400 mg kofeiny dziennie ze wszystkich źródeł. Jednorazowa dawka do 200 mg również nie budzi zastrzeżeń bezpieczeństwa w tej grupie. Dla kobiet w ciąży i karmiących piersią próg spada do 200 mg dziennie.
Dla orientacji EFSA podaje przybliżone wartości. Espresso o objętości 60 ml to około 80 mg kofeiny. Filiżanka kawy przelewowej o objętości 200 ml ma około 90 mg. Zawartość mocno jednak zależy od ziarna, parzenia i wielkości filiżanki. Już dawka 100 mg, zwłaszcza blisko snu, może u części dorosłych skracać sen i zmieniać jego przebieg.
Mayo Clinic ostrzega, że kawa z kofeiną może nasilać zgagę i objawy refluksu. Z kolei u części osób z zespołem jelita drażliwego kofeina pobudza motorykę na tyle, że nasila skurcze, biegunkę albo parcie. Dlatego ograniczenie kofeiny bywa jednym z zaleceń przy IBS. Nadmiar kofeiny może też powodować niepokój, ból głowy i przyspieszenie rytmu serca.
Umiarkowane, regularne picie kawy bywa jednocześnie łączone z korzyściami metabolicznymi i krążeniowymi. Autorzy kopenhaskiej pracy przypominają też o związkach umiarkowanego spożycia z niższym ryzykiem chorób serca, cukrzycy, depresji i niektórych nowotworów. Osobne badania wiążą kawę, także bezkofeinową, z mniejszym ryzykiem poważnych chorób wątroby. To jednak inny temat niż praca jelit i nie zamienia porannej filiżanki w lek.
Tekst nie stanowi porady medycznej. Osoby z refluksem, IBS, chorobami serca albo zaburzeniami snu powinny dopasować ilość kawy do zaleceń lekarza. To samo dotyczy kobiet w ciąży i karmiących. Jeśli po kawie jelita reagują zbyt gwałtownie albo pojawia się zgaga, warto zmniejszyć porcję i unikać picia późnym wieczorem. Nie każdy musi rezygnować z kawy. Jednak nie każdy powinien też pić ją „na zaparcia” bez oglądania się na resztę zdrowia.
Źródła: PAP; Bucci i in., „Gut Microbiology”, 2026; komunikat Uniwersytetu w Kopenhadze; EFSA, bezpieczeństwo kofeiny; Mayo Clinic o kawie i zdrowiu.